Evlenme Engelleri Nelerdir? Türk Medeni Kanunu Hükümleri (TMK 129-133)

Evlilik, kadın ile erkeğin hukuki ve sosyal bir birliktelik kurarak aile oluşturmasını sağlayan en temel hukuki müesseselerden biridir. Ancak kamu düzeninin, toplum sağlığının, ahlaki değerlerin ve soybağının korunması amacıyla kanun koyucu evlenme hakkını bazı hallerde sınırlandırmıştır. Türk Medeni Kanunu (TMK) kapsamında düzenlenen bu sınırlamalara hukuka uygun şekilde uyulması gerekir. Peki, evlenme engelleri nelerdir, kesin ve kesin olmayan evlenme engelleri arasındaki farklar nelerdir? Bu makalemizde konuyu hukuki boyutlarıyla detaylıca inceliyoruz.

Kesin Evlenme Engelleri Nelerdir? (Mutlak Butlan Sebepleri)

Kesin evlenme engelleri, varlığı halinde evlendirme memurunun evlenmeyi gerçekleştiremeyeceği, bir şekilde evlilik gerçekleşse dahi evliliğin mahkemece mutlak butlan (hükümsüzlük) kararıyla iptal edileceği durumlardır:

1. Hısımlık (TMK Madde 129)

Kanunumuz biyolojik, ahlaki ve sosyal sebeplerle belirli derecedeki akrabalar arasında evlenmeyi kesin olarak yasaklamıştır. TMK m. 129 uyarınca şu kişiler arasında evlenme yasaktır:

“Aşağıdaki kimseler arasında evlenme yasaktır:
1. Üstsoy ile altsoy arasında; kardeşler arasında; amca, dayı, hala ve teyze ile yeğenleri arasında,
2. Kayın hısımlığı meydana getirmiş olan evlilik sona ermiş olsa bile, eşlerden biri ile diğerinin üstsoyu veya altsoyu arasında,
3. Evlât edinen ile evlâtlığın veya bunlardan biri ile diğerinin altsoyu ve eşi arasında.” (TMK m. 129)

• Üstsoy ve Altsoy Hısımlığı: Anne, baba, büyükanne, büyükbaba ile çocuklar ve torunlar arasındaki evlilikler kesin olarak yasaktır.
• Kardeş Hısımlığı: Tam kan (öz) veya yarım kan (anne bir veya baba bir) kardeşler arasında evlilik yasaktır.
• 3. Derece Yan Soy Hısımlığı: Amca, dayı, hala ve teyze ile yeğenlerin evlenmesi yasaktır. (Not: Kuzenler arası evlilik kanunen engellenmemiştir).
• Kayın Hısımlığı: Evlilik boşanma veya ölümle sona ermiş olsa dahi, eşlerden biri diğerinin üstsoyu (kayınvalide, kayınpeder) veya altsoyu (üvey çocuk) ile evlenemez.
• Evlat Edinme İlişkisi: Evlat edinen ile evlatlığın veya bunlardan biri ile diğerinin altsoyu ve eşi arasında evlilik kurulamaz.

2. Mevcut Önceki Evlilik (TMK Madde 130 – 131)

Türk hukuk sisteminde tekeşlilik (monogami) esastır. Yeniden evlenmek isteyen bir kimse, önceki evliliğinin boşanma, ölüm veya iptal sebebiyle sona erdiğini resmi belgelerle ispat etmek zorundadır.

• Gaiplik Durumu (TMK m. 131): Eşi hakkında gaiplik kararı verilen kişi, mahkemece “evliliğin feshine” karar verilmedikçe kendiliğinden yeniden evlenemez. Fesih davası gaiplik başvurusuyla birlikte veya ayrı bir dava olarak açılabilir.

3. Akıl Hastalığı (TMK Madde 133)

Akıl hastaları, evlenmelerinde tıbbi bir sakınca bulunmadığı resmi sağlık kurulu raporuyla belgelenmedikçe evlenemezler. Evlenme ehliyetini etkilemeyen geçici rahatsızlıklar bu kapsamda değerlendirilmez.

Kesin Olmayan Evlenme Engelleri Nelerdir?

Kesin olmayan evlenme engelleri, evlilik yapılmadan önce evlendirme memuru tarafından dikkate alınması gereken ancak bir şekilde evlenme gerçekleşmişse evliliği kendiliğinden geçersiz kılmayan veya iptal sebebi oluşturmayan durumlardır:

1. Kadın İçin Bekleme Süresi / İddet Müddeti (TMK Madde 132)

Evliliği sona eren kadın, boşanma veya ölüm tarihinden itibaren 300 gün (iddet müddeti) geçmedikçe yeniden evlenemez. Bu kuralın amacı nesebin (soybağının) karışmasını önlemektir. Ancak şu hallerde iddet müddeti sona erer veya kaldırılır:

• Kadının doğum yapması halinde süre kendiliğinden biter.
• Kadının gebe olmadığının resmi sağlık raporuyla kanıtlanması halinde Aile Mahkemesi kararıyla süre kaldırılır (İddet Müddetinin Kaldırılması Davası).
• Boşanan eşlerin yeniden birbiriyle evlenmek istemesi durumunda mahkeme bu süreyi kaldırır.

2. Bulaşıcı ve Cinsel Yolla Bulaşan Hastalıklar

1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu ve Evlendirme Yönetmeliği uyarınca; frengi, belsoğukluğu, yumuşak şankr, cüzzam veya toplum sağlığını tehlikeye düşürecek bulaşıcı hastalığı bulunan kişilerin evlenmesi tedavi tamamlanıp tıbbi rapor alınana kadar ertelenir.

Evlenme Engelleri Bulunmasına Rağmen Yapılan Evliliklerin Hukuki Durumu

Evlenme engeline rağmen kıyılan nikahlarda uygulanan hukuki yaptırımlar engelin türüne göre değişir:

• Mutlak Butlan Davası: Hısımlık, mevcut evlilik veya akıl hastalığı gibi kesin engellere rağmen yapılan evlilikler savcı veya ilgililer tarafından açılacak dava ile mahkemece iptal edilir.
• Geçerli Sayılan Evlilikler: İddet müddetine veya sağlık raporu eksikliğine uyulmadan yapılan evlilikler, sırf bu sebeple iptal edilmez; evlilik hukuken geçerliliğini korur.

Sonuç ve Değerlendirme

Evlenme engelleri, hem bireysel hakların hem de kamu düzeninin güvencesidir. Özellikle iddet müddetinin kaldırılması, gaiplik durumunda evliliğin feshi ve evlenmenin iptali davaları teknik usul kurallarına tabi Aile Hukuku konularıdır. Usul hataları nedeniyle zaman kaybetmemek adına sürecin uzman bir boşanma ve aile hukuku avukatı ile yürütülmesi önem taşır.