Haczedilemeyen Mallar Nelerdir? Haczedilemezlik Şikâyeti Nedir?

İcra takibine uğrayan borçlular açısından hukuki sürecin en kritik boyutlarından biri, hangi mal ve hakların haczedilebileceği, hangilerinin ise kanun gereği hacizden muaf olduğu meselesidir. Türk İcra ve İflas Hukuku, alacaklının haklarına kavuşmasını hedeflerken diğer taraftan borçlunun ve ailesinin asgari yaşam koşullarını sürdürebilmesini, mesleğini devam ettirebilmesini ve insan onuruna uygun bir hayat sürebilmesini koruma amacı taşır. Bu sosyal ve hukuki dengeyi sağlamak adına, kanun koyucu tarafından bazı mal ve gelirler kesin veya kısmi olarak haczedilemez kabul edilmiştir. Özellikle ticari ve sosyo-ekonomik hareketliliğin yoğun olduğu İzmir, Gaziemir ve Menderes adliyelerinde icra müdürlüklerinin en çok önüne gelen uyuşmazlıklardan biri olan haczedilemeyen mallar ve usulsüz hacizlere karşı yasal haklar, sıkı hak düşürücü sürelere tabidir.

Bu yazımızda; İcra ve İflas Kanunu (İİK) ile Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu çerçevesinde haczedilemeyen mallar nelerdir sorusunu, kısmen haczi mümkün olan gelirleri ve usulsüz hacizlere karşı en etkili hukuki koruma yolu olan haczedilemezlik şikâyeti sürecini güncel mevzuat ve uygulama esasları doğrultusunda ele alacağız.

İİK m. 82 Uyarınca Haczedilemeyen Mallar ve Kanuni Dayanağı

Haciz işlemlerinde sınırları çizen ve nelerin haczedilemeyeceğini mutlak surette belirleyen temel metin, İcra ve İflas Kanunu’nun 82. maddesidir. İcra müdürlükleri tarafından yapılacak işlemlerde yasal güvence altında tutulan ve haczedilemeyen mallar ilgili kanun maddesi uyarınca şu şekilde sıralanmıştır:

• Devlet malları ile mahsus kanunlarında haczi caiz olmadığı gösterilen mallar,
• Ekonomik faaliyeti, sermayesinden ziyade bedenî çalışmasına dayanan borçlunun mesleğini sürdürebilmesi için gerekli olan her türlü eşya,
• Para, kıymetli evrak, altın, gümüş, değerli taş, antika veya süs eşyası gibi kıymetli şeyler hariç olmak üzere, borçlu ve aynı çatı altında yaşayan aile bireylerine ait kişisel eşya ile ailenin ortak kullanımına hizmet eden tüm ev eşyası,
• Borçlu çiftçi ise kendisinin ve ailesinin geçimi için zaruri olan arazi ve çift hayvanları ve nakil vasıtaları ve diğer eklenti ve ziraat aletleri; değilse, sanat ve mesleki için lüzumlu olan alat ve edevat ve kitapları ve arabacı, kayıkçı, hamal gibi küçük nakliye erbabının geçimlerini temin eden nakil vasıtaları,
• Borçlu ve ailesinin idareleri için lüzumlu ise borçlunun tercih edeceği bir süt veren mandası veya ineği veyahut üç keçi veya koyunu ve bunların üç aylık yem ve yataklıkları,
• Borçlunun ve ailesinin iki aylık yiyecek ve yakacakları ve borçlu çiftçi ise gelecek mahsül için lazım olan tohumluğu,
• Borçlu bağ, bahçe veya meyva veya sebze yetiştiricisi ise kendisinin ve ailesinin geçimi için zaruri olan bağ bahçe ve bu sanat için lüzumlu bulunan alat ve edevat; geçimi hayvan yetiştirmeye münhasır olan borçlunun kendisi ve ailesinin maişetleri için zaruri olan miktarı ve bu hayvanların üç aylık yemleri ve yataklıkları,
• Borçlar Kanununun 510 uncu maddesi mucibince haczolunmamak üzere tesis edilmiş olan kaydı hayatla iratlar,
• Memleketin ordu ve zabıta hizmetlerinde malül olanlara bağlanan emeklilik maaşları ile bu hizmetlerden birinin ifası sebebiyle ailelerine bağlanan maaşlar ve ordunun hava ve denizaltı mensuplarına verilen uçuş ve dalış tazminat ve ikramiyeleri, askeri malüllerle, şehit yetimlerine verilen terfi zammı ve 1485 numaralı kanun hükmüne göre verilen inhisar beyiye hisseleri,
• Bir muavenet sandığı veya cemiyeti tarafından hastalık, zaruret ve ölüm gibi hallerde bağlanan maaşlar,
• Vücut veya sıhhat üzerine ika edilen zararlar için tazminat olarak mutazarrırın kendisine veya ailesine toptan veya irat şeklinde verilen veya verilmesi lazım gelen paralar,
• Borçlunun haline münasip evi,
• Öğrenci bursları.

Haczedilemeyen Mallar Hakkındaki Kritik İstisnalar ve Uygulama Kuralları

Borcun Kaynağı İstisnası: Medeni Kanunun 807 nci maddesi hükmü saklı kalmak kaydıyla; yukarıdaki maddelerden 2, 4, 5, 7 ve 12 numaralı bentlerdeki istisnalar, borcun doğrudan bu eşya bedelinden doğmaması haline münhasırdır. (Örneğin; taksitle alınan mesleki aletin veya ev eşyasının bedeli ödenmediği için icra takibi yapıldıysa, o eşya haczedilebilir).

Değer Fazlalığı (Lüks) Durumu: Maddenin birinci fıkrasının (2), (4), (7) ve (12) numaralı bentlerinde sayılan malların kıymetinin (ekonomik değerinin) borçlunun ihtiyayından fazla veya lüks olması durumunda; mal icra dairesince ihale yoluyla satılır. Elde edilen bedelden borçlunun ihtiyacını karşılayabilmesi amacıyla haline münasip bir kısmı borçluya bırakılır, kalan miktar alacaklıya ödenir.

İcra Memurunun Değerlendirme Yükümlülüğü: İcra memuru, alacaklı tarafın haciz talebi üzerine, haczi istenen mal veya hakların haczinin caiz olup olmadığını peşinen değerlendirir ve bu doğrultuda talebin kabulüne veya reddine bizzat karar verir.

Haczedilemeyen Mallar ve Haklar Nelerdir? (Detaylı İnceleme)

Mevzuatta yer alan bentlerin icra dairesi uygulamalarındaki yansımalarını şu şekilde detaylandırabiliriz:

Devlet Malları ve Kanunen Haczedilemeyen Mallar

Devlete ait mallar ile özel kanunlarda kamu hizmetine tahsis edilerek haczi açıkça yasaklanmış malların haczedilmesi hukuken imkansızdır.

Mesleğin Sürdürülebilmesi İçin Gerekli Olan Haczedilemeyen Mallar

Ekonomik faaliyeti ticari bir sermayeden ziyade doğrudan doğruya bedenî çalışmasına dayanan borçlunun, mesleğini veya sanatını devam ettirebilmesi için gerekli olan her türlü eşya hacizden muaftır. Bu kapsamda bir terzinin dikiş makinesi, bir marangozun temel el aletleri, bir berberin veya kuaförün işini idame ettirmesi için zorunlu araç gereçleri haczedilemez.

Haczedilemeyen Mallar Kapsamında Kişisel ve Ortak Ev Eşyaları

Borçlu ve aynı çatı altında yaşayan aile bireylerine ait şahsi eşyalar ile ailenin asgari ortak yaşamına hizmet eden buzdolabı, čamaşır makinesi, fırın gibi ev eşyaları haczedilemez. Ancak; nakit para, kıymetli evrak, altın, gümüş, değerli taş, antika veya süs eşyası gibi kıymetli ve lüks şeyler bu koruma kapsamında değildir; doğrudan hacze tabidir. Uygulamada en çok uyuşmazlık çıkan bu grup, haczedilemeyen mallar listesinde vatandaşların en çok hak kaybına uğradığı alanların başında gelir.

Çiftçi ve Esnafların Haczedilemeyen Malları ve Zorunlu Araçları

Borçlu geçimini çiftçilikle sağlıyorsa kendisinin ve ailesinin geçimi için zaruri olan tarım arazisi, çift hayvanları, nakil vasıtaları ve ziraat aletleri haczedilemez. Borçlu çiftçi değilse, sanat ve mesleği için lüzumlu alet, edevat ve kitapları ile arabacı, kayıkçı, hamal gibi küçük nakliye erbabının geçimini temin eden nakil vasıtaları haciz dışıdır.

Geçim ve Beslenme İçin Haczedilemeyen Mallar ve Temel İhtiyaçlar

Borçlu ve ailesinin idaresi için lüzumlu ise borçlunun kendi seçeceği bir süt veren mandası veya ineği yahut üç keçi veya koyunu ile bunların 3 aylık yem ve yataklıkları haczedilemez. Ayrıca borçlunun ve ailesinin iki aylık yiyecek ve yakacakları ile borçlu çiftçi ise gelecek mahsul için lazım olan tohumluğu haciz konusu yapılamaz.

Haczedilemeyen Mallar Sınırındaki Bağ, Bahçe ve Tarım Ekipmanları

Geçimi tamamen bağ, bahçe, meyve veya sebze yetiştiriciliğine dayanan borçlunun kendisinin ve ailesinin geçimi için zaruri olan bağ-bahçesi ile bu sanat için lüzumlu araç ve gereçleri haczedilemez. Aynı şekilde geçimi sadece hayvan yetiştirmeye münhasır olan borçlunun maişeti için zaruri miktardaki hayvanları ve bunların 3 aylık yemleri de koruma altındadır.

Maaşlar Arasında Haczedilemeyen Mallar ve Emeklilik Aylıkları

Borçlar Kanunu’nun 510. maddesi uyarınca haczedilmemek şartıyla tesis edilmiş olan kaydı hayatla (ömür boyu) iratlar haczedilemez. Ayrıca askeri maluller ile şehit yetimlerine verilen haklar, ordu ve zabıta hizmetlerinde malul olanların emekli maaşları ile hava ve denizaltı mensuplarının uçuş/dalış tazminat ve ikramiyeleri haciz dışıdır.

Sosyal Yardımlar, Tazminatlar ve Haczedilemeyen Gelirler

Bir muavenet (yardımlaşma) sandığı veya cemiyeti tarafından hastalık, zaruret ve ölüm gibi mücbir hâllerde bağlanan maaşlar ile kişilerin vücut veya sıhhat bütünlüğüne verilen zararlar neticesinde zarar görenin kendisine veya ailesine toptan ya da irat şeklinde ödenen bedensel zarar tazminatları haczedilemez. Öğrencilere sağlanan eğitim bursları da bu muafiyet kapsamındadır.

Borçlunun Hâline Münasip Evi ve Haczedilemeyen Taşınmazlar

Borçlunun ve ailesinin sosyal ve ekonomik durumuna, aile yapısına uygun olan ve barınma ihtiyacını karşılayan evi (meskeniyet iddiası kapsamında) haczedilemez. Ancak evin değerinin borçlunun haline münasip standartların üzerinde (lüks) olması hâlinde, gayrimenkul satılır; satılan bedelden borçlunun ihtiyacını karşılayacak asgari miktar kendisine bırakılmak suretiyle alacaklıya ödeme yapılır. Yargıtay kararlarında da sıklıkla vurgulanan meskeniyet koruması, kanunun borçluya tanıdığı en güçlü haczedilemeyen mallar istisnalarından biridir.

Emekli Maaşları ve Gelirlerin Haciz Koruması (5510 s. K. m. 93)

Sosyal güvenlik sistemindeki emekliler and hak sahipleri açısından en önemli koruma 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 93. maddesinde düzenlenmiştir. İlgili madde hükmüne göre:

“Bu Kanun gereğince sigortalılar ve hak sahiplerinin gelir, aylık ve ödenekleri, sağlık hizmeti sunucularının genel sağlık sigortası hükümlerinin uygulanması sonucu Kurum nezdinde doğan alacakları, devir ve temlik edilemez. Gelir, aylık ve ödenekler; 88 inci maddeye göre takip ve tahsili gereken alacaklar ile nafaka borçları dışında haczedilemez. Bu fıkraya göre haczi yasaklanan gelir, aylık ve ödeneklerin haczedilmesine ilişkin talepler, borçlunun muvafakati bulunmaması halinde, icra müdürü tarafından reddedilir.”

Bu Maddenin Anlamı ve Uygulanması:

• SGK tarafından bağlanan yaşlılık aylığı (emekli maaşı), malullük aylığı, dul ve yetim aylığı gibi gelirler borçlunun açık muvafakati (rızası) bulunmadığı sürece kesinlikle haczedilemez.
• Alacaklı tarafın talebi olsa dahi, icra müdürü borçlunun muvafakati yoksa bu talebi doğrudan reddetmekle yükümlüdür.
• İstisnalar: Bu koruma, yalnızca nafaka borçları ve SGK’nın kendi prim/takip alacakları (m. 88 kapsamındakiler) yönünden geçerli değildir. Bu iki borç kalemi için emekli maaşı üzerine haciz konulması mümkündür. İlgili kanunun güncel yasal fıkralarına ve takip detaylarına resmi Mevzuat Bilgi Sistemi üzerinden ulaşarak yasal haklarınızı inceleyebilirsiniz.

Kısmen Haczi Mümkün Olan Gelirler ve Haczedilemeyen Mallar İstisnası

Kanun, borçlunun düzenli gelirlerinin tamamının haczini yasaklarken, hem borçlunun geçimini hem de alacaklının hakkını korumak adına belirli oranlarda kısmi hacze izin vermiştir. İİK Madde 83 çerçevesinde maaşlar, tahsisatlar, her nevi ücretler, intifa hakları ve bu hakların hasılatı, mahkeme kararına dayanmayan nafakalar ile özel sandıklardan bağlanan emekli maaşları, borçlu ve ailesinin geçinmeleri için icra memurunca lüzumlu olarak takdir edilen miktar düşüldükten sonra kısmen haczedilebilir. Mutlak olarak belirlenen ve haczedilemeyen mallar dışında kalan maaş gibi düzenli gelirler, borçlunun hayatını idame ettirebilmesi için en az dörte üç oranında korunur.

Maaş Haczinde Yasal Sınırlar ve Haciz Sıra Cetveli

Dörtte Bir (1/4) Kuralı: Haczolunacak miktar, borçlunun aylık net maaş veya ücret gelirinin dörtte birinden (1/4) az olamaz. Uygulamada maaş hacizleri genellikle doğrudan net gelirin 1/4’ü oranında tatbik edilir.

Hacizlerin Sıraya Konulması: Borçlunun maaşı üzerinde birden fazla icra dosyasından haciz talebi bulunması hâlinde hacizler sıraya konur (maaş haczi sırası). Sırada önde olan (ilk sıradaki) haczin kesintisi ve borcu tamamen bitmedikçe, sonraki haciz için maaştan kesinti yapılmasına geçilemez.

Haczedilemezlik Şikâyeti Nedir ve Nasıl Yapılır? (İİK m. 16)

Kanunen haczedilmesi yasaklanmış olan bir malın, hakkın, ev eşyasının veya emekli maaşının icra müdürlüğü tarafından haczedilmesi hukuka aykırıdır. Bu tür durumlarda borçluya tanınan yasal başvuru yoluna haczedilemezlik şikâyeti denir. Haczedilemezlik iddiası, özü itibariyle icra dairesinin yaptığı bir işlemin kanuna aykırı olduğu iddiasını barındırdığından, İcra ve İflas Kanunu’nun 16. maddesinde düzenlenen “Şikâyet” müessesesine tabidir.

Haczedilemezlik Şikâyeti Başvuru Süresi ve Zaman Aşımı

7 Günlük Hak Düşürücü Süre: İİK m. 16/1 uyarınca, icra dairelerinin yaptığı muamelelerin kanuna aykırı olmasından dolayı icra mahkemesine yapılacak şikâyetler, bu muamelelerin öğrenildiği tarihten itibaren 7 gün içinde yapılmalıdır. Haczin yapıldığı an hazır bulunulmadıysa, haczin öğrenildiği usulüne uygun tebligat veya işlem tarihi esas alınır. 7 günlük süre geçirilirse şikâyet hakkı düşer.

Süresiz Şikâyet (Kamu Düzeni): Kanunun aynı maddesinde belirtildiği üzere, bir hakkın yerine getirilmemesinden veya sebepsiz sürüncemede bırakılmasından dolayı ya da kamu düzenini mutlak surette ihlal eden durumlarda (örneğin devlet mallarının haczedilmesi veya rıza olmaksızın emekli maaşına haciz konulması gibi durumlarda) haczedilemezlik şikâyeti herhangi bir süreye bağlı olmaksızın her zaman ileri sürülebilir.

Haczedilemezlik Şikâyeti Başvuru Usulü ve Dilekçe İçeriği

Haczedilemezlik şikâyeti, takibin yürütüldüğü icra dairesinin bağlı bulunduğu görevli ve yetkili İcra Mahkemesine hitaben yazılacak bir dilekçe ile ikame edilir. Şikâyet dilekçesinde asgari olarak takibin yapıldığı icra dairesi ve dosya numarası, haciz tatbik edilen malın niteliği, haczin borçlu tarafından öğrenilme tarihi ve somut iddiaları ispatlamaya yarar deliller yer almalıdır. İcra mahkemesi, şikâyet üzerine somut olayın niteliğine göre gerekirse taşınmaz başında keşif yapılmasına, bilirkişi raporu alınmasına ve borçlunun sosyo-ekonomik durumunun araştırılmasına karar vererek haczin yasalara uygun olup olmadığını hükme bağlar.

Sonuç ve İcra Hukuku Uzman Desteği

İcra ve iflas hukukunda borçlunun tüm malvarlığı mutlak ve sınırsız biçimde hacze tabi tutulamaz. Kanun koyucu, alacaklının tatmin edilmesini sağlarken borçlunun ve ailesinin temel yaşam hakkını, barınma ihtiyacını, mesleki faaliyetini ve bazı özel sosyal güvencelerini koruma amacıyla belirli mal ve gelirleri hacizden istisna tutmuştur. Maaş, ücret ve benzeri gelirler ise kural olarak tamamen değil, kanunda öngörülen katı oranlar ve sıra kuralları dahilinde kısmen haczedilebilir.

Haksız, usulsüz veya hukuka aykırı bir haciz işlemiyle karşılaşılması hâlinde, hak kaybına uğramamak ve özellikle 7 günlük hak düşürücü süreyi kaçırmamak adına yasal süresi içinde icra mahkemesine şikâyet yoluna başvurulması gerekmektedir. İcra hukuku teknik kurallara ve sıkı sürelere bağlı olduğundan, bu süreçte uzman bir icra hukuku avukatından profesyonel hukuki destek almak hayati önem taşır.

İzmir, Gaziemir ve Menderes bölgelerindeki adliyelerde icra takipleri, haksız haciz işlemleri ve haczedilemezlik şikâyeti süreçlerinizin hukuki güvenlikle, hak kaybına uğramadan ve usul hatalarına takılmadan yürütülmesi için Avukat & Arabulucu Erdi Durak Hukuk Bürosu olarak profesyonel danışmanlık ve dava takip hizmeti sunmaktayız. Süreçlerinizi hızlıca neticelendirmek ve hukuki destek almak için İzmir Avukat iletişim sayfamız üzerinden bizimle hızlıca iletişime geçebilirsiniz.