Kişiyi Hürriyetinden Yoksun Kılma Suçu ve Cezası (TCK m. 109-110)

Anayasa ve uluslararası sözleşmelerle güvence altına alınan yerleşme ve seyahat hürriyeti ile hareket serbestisi, ceza hukukumuzun en temel koruma alanlarındandır. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun (TCK) 109. maddesinde düzenlenen kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçu, bir kimsenin hukuka aykırı olarak bir yere gitme veya bir yerde kalma serbestisinin engellenmesini yaptırıma bağlar. Bu rehberde suçun unsurları, nitelikli halleri, etkin pişmanlık hükümleri ve yargılama usulü detaylandırılmıştır.

1. TCK m. 109 Kapsamında Kişiyi Hürriyetinden Yoksun Kılma Nedir?

Türk Ceza Kanunu’nun 109. maddesinde ilgili suç ve cezası şu şekilde düzenlenmiştir:

“(1) Bir kimseyi hukuka aykırı olarak bir yere gitmek veya bir yerde kalmak hürriyetinden yoksun bırakan kişiye, bir yıldan beş yıla kadar hapis cezası verilir.
(2) Kişi, fiili işlemek için veya işlediği sırada cebir, tehdit veya hile kullanırsa, iki yıldan yedi yıla kadar hapis cezasına hükmolunur.”

Bu suç, serbest hareket etme imkanı bulunan her bireye karşı işlenebilir. Mağdurun bir odaya kilitlenmesi, araçta zorla tutulması veya tehdit ve hile ile bulunduğu yerden ayrılmasının engellenmesi suçun oluşumu için yeterlidir.

2. Kişiyi Hürriyetinden Yoksun Kılma Suçunun Unsurları Nelerdir?

Suçun hukuken sübut bulması için belirli maddi ve manevi unsurların bir arada bulunması gerekir:

• Fail ve Mağdur: Özgü bir suç değildir; herkes fail veya mağdur olabilir. Mağdurun hareket edebilme yetisine sahip bir insan olması yeterlidir.
• Maddi Unsur (Eylem): Mağdurun seyahat etme veya bulunmak istediği yeri terk etme özgürlüğünün kısıtlanmasıdır. Engelleme fiziksel zorlamayla olabileceği gibi psikolojik baskı, cebir, tehdit veya kandırma (hile) yoluyla da gerçekleşebilir.
• Hukuka Aykırılık Unsuru: Eylemin kanuni bir dayanağının bulunmaması gerekir. Örneğin kolluk kuvvetlerinin usulüne uygun yakalama veya gözaltı işlemi hukuka uygun olduğundan bu suçu oluşturmaz.
• Manevi Unsur (Kast): Suç ancak kasten işlenebilir. Failin, mağdurun hareket serbestisini kısıtladığını bilmesi ve bunu istemesi şarttır. Taksirle (dikkatsizlik/tedbirsizlikle) işlenmesi mümkün değildir.

3. Kişiyi Hürriyetinden Yoksun Kılma Suçunun Ağırlaştırıcı Halleri

Kanun maddesinde suçun işleniş şekline, kullanılan araçlara veya mağdurun durumuna göre cezanın katlanarak artırılması öngörülmüştür. Aşağıdaki nitelikli hallerin varlığında verilecek ceza 1 kat artırılır:

1. Suçun silahla işlenmesi,
2. Suçun birden fazla kişi tarafından birlikte işlenmesi,
3. Kişinin yerine getirdiği kamu görevi nedeniyle işlenmesi,
4. Kamu görevinin sağladığı nüfuz kötüye kullanılmak suretiyle işlenmesi,
5. Üstsoy, altsoy, eş veya boşandığı eşe karşı işlenmesi,
6. Çocuğa ya da beden/ruh bakımından kendini savunamayacak durumda bulunan kişiye karşı işlenmesi.

Diğer Özel Artırım Halleri:

• Cinsel Amaçla İşlenmesi (TCK m. 109/5): Suç cinsel saikle işlenmişse yukardaki fıkralara göre belirlenen ceza yarı oranında artırılır.
• Ekonomik Kayba Neden Olması (TCK m. 109/4): Söz konusu eylem mağdurun ticari veya ekonomik olarak ağır bir kayba uğramasına yol açmışsa, hapis cezasının yanında bin güne kadar adli para cezasına hükmolunur.
• Kasten Yaralamanın Ağırlaşmış Halleri (TCK m. 109/6): Suçun işlenmesi sırasında mağdurun kasten yaralanması durumunda, ayrıca kasten yaralama suçundan (gerçek içtima hükümleri uyarınca) ceza verilir.

4. Kişiyi Hürriyetinden Yoksun Kılma Suçunda Etkin Pişmanlık (TCK m. 110)

Türk Ceza Kanunu’nun 110. maddesi, failin pişmanlık duyarak mağduru serbest bırakması halinde ciddi bir ceza indirimi öngörmektedir:

“Suçu işleyen kişi, bu suç nedeniyle soruşturmaya başlanmadan önce mağdurun şahsına zararı dokunmaksızın, onu kendiliğinden güvenli bir yerde serbest bırakacak olursa cezanın üçte ikisine kadarı indirilir.”

Etkin pişmanlık hükmünün uygulanabilmesi için şu koşulların **birlikte** gerçekleşmesi zorunludur:

• Soruşturmaya henüz başlanmamış (savcılık veya kollukça durumun öğrenilmemiş) olması,
• Mağdurun şahsına (fiziksel veya ruhsal) bir zarar verilmemiş olması,
• Mağdurun fail tarafından kendiliğinden ve güvenli bir yerde serbest bırakılması.

5. Kişiyi Hürriyetinden Yoksun Kılma Suçunda Görevli Mahkeme ve Usul

Şikayet ve Uzlaşma Durumu

Bu suç şikayete tabi değildir. Mağdur şikayetçi olmasa dahi Cumhuriyet Savcılığı tarafından resen soruşturulur ve kovuşturulur. Mağdurun şikayetten vazgeçmesi davayı düşürmez. Ayrıca bu suç CMK m. 253 uyarınca uzlaştırma kapsamında değildir.

Görevli Mahkeme ve Zamanaşımı

Kişiyi hürriyetinden yoksun kılma davalarında görevli mahkeme Asliye Ceza Mahkemesi‘dir. Suçun basit halinde olağan dava zamanaşımı süresi 8 yıl, cezayı artıran nitelikli hallerinde ise 15 yıldır.

Zamanaşımının Kesilmesi ve Uzamış Zamanaşımı (TCK m. 154-155): Şüpheli veya sanığın ifadesinin alınması, iddianame düzenlenmesi veya mahkûmiyet kararı verilmesi gibi hallerde zamanaşımı kesilir ve süre sıfırlanarak yeniden başlar. Kesilme nedenlerinin varlığı durumunda dava süresi, kanuni zamanaşımı süresinin en fazla yarı oranında uzayabilir. Böylece dava; suçun basit halinde en geç 12 yıl, nitelikli hallerinde ise en geç 22,5 yıl içinde nihai karara bağlanmalıdır.

HAGB ve Cezanın Ertelenmesi

Yargılama sonucunda verilen hapis cezası 2 yıl veya altında kaldığı takdirde, sanığın adli sicil kaydı ve mahkemenin kanaati doğrultusunda Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması (HAGB) veya Cezanın Ertelenmesi müesseseleri uygulanabilir.

Tüzel Kişiler Hakkında Güvenlik Tedbiri (TCK m. 111)

Bu suçun işlenmesi suretiyle bir tüzel kişinin (şirket, dernek vb.) yarar sağlaması durumunda, TCK m. 111 uyarınca tüzel kişiler hakkında özel güvenlik tedbirlerine (faaliyet izninin iptali veya müsadere) hükmolunur.

6. Kişiyi Hürriyetinden Yoksun Kılma Davalarında Gaziemir ve İzmir Avukat Desteği

Özgürlüğü doğrudan kısıtlayan kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçu, yüksek hapis cezaları içeren ve teknik savunma gerektiren ağır ceza hukuku konularındandır. Suç vasfının doğru tayini, nitelikli hallerin tespiti ve TCK m. 110 etkin pişmanlık şartlarının değerlendirilmesi hak kayıplarını engeller.

Soruşturma ve kovuşturma aşamalarında; başta Gaziemir ve Menderes olmak üzere İzmir geneli, tüm Türkiye ve yurt dışında ikamet eden vatandaşlarımız için profesyonel ceza avukatlığı, hukuki danışmanlık ve savunma hizmeti sunan büromuzla iletişime geçebilirsiniz.