Gaiplik Kararı Nasıl Alınır? Gaiplik Nedir ve Şartları Nelerdir?
Hukuk düzeninde bir kişinin hayatta olup olmadığının kesin olarak belirlenememesi veya kendisinden uzun süre haber alınamaması, aile ve miras hukuku başta olmak üzere önemli hukuki sonuçlar doğurur. Bu gibi belirsizlik durumlarında gaiplik kararı nasıl alınır sorusu gündeme gelmektedir. Türk Medeni Kanunu (TMK), gaiplik kararı ve gaiplik davasını ayrıntılı biçimde düzenlemiştir. Bu yazımızda gaiplik kavramı, gaiplik davası açma şartları, yargılama usulü ve hukuki sonuçları detaylıca ele alınacaktır.
Peki, gaiplik kararı nasıl alınır ve hangi durumlarda gaiplik davası açılabilir? Aşağıda tüm kanuni süreçleri adım adım inceleyelim.
Gaiplik Nedir ve Gaiplik Kararı Neyi İfade Eder?
Gaiplik, bir kişinin ölüm tehlikesi içinde kaybolması veya kendisinden uzun süre haber alınamaması hâlinde, hakları bu kişinin ölümüne bağlı olanların başvurusu üzerine mahkeme kararıyla kişinin hukuken ölü sayılmasını sağlayan bir hukuk kurumudur. Gaiplik, kişinin biyolojik ölümünden bağımsız olarak hukuki sonuç doğuran bir durumdur ve belirli kanuni koşulların gerçekleşmesini gerektirir.
Türk Medeni Kanunu m. 32 uyarınca:
“Ölüm tehlikesi içinde kaybolan veya kendisinden uzun zamandan beri haber alınamayan bir kimsenin ölümü hakkında kuvvetli olasılık varsa, hakları bu ölüme bağlı olanların başvurusu üzerine mahkeme bu kişinin gaipliğine karar verebilir. Yetkili mahkeme, kişinin Türkiye’deki son yerleşim yeri; eğer Türkiye’de hiç yerleşmemişse nüfus sicilinde kayıtlı olduğu yer; böyle bir kayıt da yoksa anasının veya babasının kayıtlı bulunduğu yer mahkemesidir.”
Mahkemeden Gaiplik Kararı Nasıl Alınır ve Şartları Nelerdir?
Bir kimse hakkında mahkemeden karar çıkartılabilmesi için gaiplik kararı nasıl alınır sorusunun yanıtı kanundaki 3 temel şartın gerçekleşmesine bağlıdır:
1. Ölüm Tehlikesi İçinde Kaybolma veya Uzun Süredir Haber Alınamama Şartı
Gaiplik davası açılabilmesi için şu iki temel durumdan birinin varlığı gerekir:
- Ölüm tehlikesi içinde kaybolma: Kişinin ölüm tehlikesi yaratacak bir durumda kaybolmasıdır. Örneğin deniz kazası, büyük yangın, deprem, uçak kazası veya benzeri ağır olaylar sırasında kişinin kaybolması bu kapsama girer.
- Uzun süredir haber alınamama: Kişiden uzun süre haber alınamaması ve hayatta olup olmadığı konusunda ciddi bir belirsizlik bulunmasıdır.
2. Gaiplik Kararı İçin Kanuni Süre Şartı (TMK m. 33/1)
Kanun gereğince gaiplik kararının istenebilmesi için belirli sürelerin geçmiş olması şarttır:
- Ölüm tehlikesi içinde kaybolma hâlinde: Olayın üzerinden en az 1 yıl geçmiş olmalıdır.
- Uzun süredir haber alınamama hâlinde: Son haber tarihinden itibaren en az 5 yıl geçmiş olmalıdır.
3. Gaiplik Davasında Görevli ve Yetkili Mahkeme Hangisidir?
Gaiplik davası bir çekişmesiz yargı işi olduğundan (HMK m. 382) görevli mahkeme Sulh Hukuk Mahkemesi‘dir. Yetkili mahkeme ise TMK m. 32 uyarınca sırasıyla;
- Kişinin Türkiye’deki son yerleşim yeri Sulh Hukuk Mahkemesi,
- Kişi Türkiye’de hiç yerleşmemişse, nüfus sicilinde kayıtlı olduğu yer mahkemesi,
- Böyle bir kayıt da bulunmuyorsa, anasının veya babasının kayıtlı bulunduğu yer mahkemesidir.
Gaiplik Kararı Nasıl Alınır: Yargılama Usulü ve İlan Süreci
Mahkeme aşamasında gaiplik kararı nasıl alınır sorusunun usul boyutu ilan ve bilgi toplama süreçlerini kapsar:
1. İlan ve Bilgi Toplama Süreci Nasıl İşler? (TMK m. 33/2-3)
Mahkeme, gaipliğine karar verilecek kişi hakkında bilgisi bulunan kimseleri, belirli bir sürede bilgi vermeleri için usulüne göre yapılan ilânla çağırır. Bu ilan süresi, ilk ilânın yapıldığı günden başlayarak en az 6 aydır. İlanlar, uygulamada ilgili merciler ve Basın İlan Kurumu aracılığıyla yapılır.
2. Gaiplik Davasının Düşmesi Hangi Durumlarda Gerçekleşir? (TMK m. 34)
Gaipliğine karar verilecek kişi, ilân süresi dolmadan ortaya çıkar veya kendisinden haber alınırsa ya da öldüğü tarih kesin olarak tespit edilirse gaiplik istemi kendiliğinden düşer ve gaiplik kararı verilemez.
Gaiplik Kararının Hükmü ve Doğurduğu Hukuki Sonuçlar
İlan süresi dolduğunda ve yapılan araştırmalardan sonuç alınamadığında mahkeme gaiplik kararı verir (TMK m. 35). Bu karar:
- Ölüm tehlikesine maruz kalma hâlinde, tehlikenin gerçekleştiği tarihten,
- Haber alınamama hâlinde, son haberin alındığı tarihten itibaren geçmişe etkili olarak hüküm doğurur.
Gaiplik kararıyla birlikte, gaibin ölümüne bağlı olarak doğan haklar aynen gaibin ölümü ispatlanmış gibi kullanılır. Mirasçılar miras hakkı kazanır ve evlilik birliği bakımından da hukuki sonuçlar doğar.
Kimler Gaiplik Davası Açarak Gaiplik Kararı Talep Edebilir?
Türk Medeni Kanunu’na göre gaiplik kararı verilebilmesi için, hakları bu ölüme bağlı olan kişilerin başvurusu şarttır. Bu kişiler şunlardır:
- Eş: Gaiplik kararı, evliliğin feshi/sona ermesi sonucunu doğurabilir. Sağ kalan eş, bu karar ile yeniden evlenme hakkı elde edebilir.
- Mirasçılar: Gaiplik miras hukukunda ölümle aynı sonuçları doğurduğundan, yasal ve atanmış mirasçılar dava açabilir.
- Vasiyet Alacaklısı: Gaibin vasiyetnamesinde lehine kazandırma yapılan kişiler vasiyetin yerine getirilmesi için dava açabilir.
- Sınırlı Ayni Hak Sahipleri: Gaibin malvarlığı üzerinde rehin veya intifa gibi hakları bulunan kişiler haklarını korumak adına dava açabilir.
- Vasiyeti Yerine Getirme Görevlisi: Görevini yerine getirebilmek için gerekli durumlarda dava açma yetkisine sahiptir.
Sık Sorulan Sorular
Gaiplik kararı veren mahkeme hangisidir?
Gaiplik kararı vermeye görevli mahkeme Sulh Hukuk Mahkemesi’dir. Yetkili mahkeme ise gaibin son yerleşim yeri mahkemesidir.
Gaiplik kararı çıkınca evlilik kendiliğinden biter mi?
Gaiplik kararı tek başına evliliği kendiliğinden sona erdirmez. Eşin, gaiplik davasıyla birlikte veya ayrıca evliliğin feshi davası açarak evliliği sonlandırması gerekir.
Gaiplik kararı alan kişi geri dönerse ne olur?
Gaip ortaya çıkarsa gaiplik kararı kalkar. Gaibin mirasçıları ellerindeki miras mallarını iyiniyet kuralları çerçevesinde gaibe iade etmekle yükümlüdür.
Özet: Hukuki Süreçte Gaiplik Kararı Nasıl Alınır?
Özetle gaiplik kararı nasıl alınır süreci; süre şartlarına uyulması, görevli Sulh Hukuk Mahkemesi’nde dava açılması ve ilan aşamalarının eksiksiz yürütülmesini gerektiren hassas bir hukuki süreçtir. Kişilerin hukuki işlemlerini sürdürebilmesi, tapu ve miras işlemlerindeki belirsizliğin giderilmesi açısından hayati önem taşır. Hak kaybına uğramamak ve davanın görev yönünden reddedilmesini önlemek için uzman bir avukattan hukuki destek alınmalıdır.
Hukuki Danışmanlık ve Aile/Miras Hukuku Hizmetlerimiz
Gaiplik kararı alınması, mirasın intikali, evliliğin feshi, nüfus kayıtlarının düzeltilmesi ve davacı/davalı sıfatıyla taraf olduğunuz tüm icra dosyaları ile davalarda hak kaybına uğramamak adına profesyonel hukuki destek almanız önemlidir.
Başta İzmir il sınırları dâhilinde Gaziemir ve Menderes bölgeleri olmak üzere, Türkiye’nin tüm illerindeki aile ve miras hukuku süreçlerinizde Avukat & Arabulucu Erdi Durak olarak hizmet vermekteyiz. Gaiplik davası ve tüm hukuki süreçleriniz için bizimle iletişime geçebilirsiniz. Bizimle iletişime geçin; haklarınızı birlikte güvenceye alalım.